Λιλιάνα Σαλιάι: «Η Αλβανία δεν χρειάζεται άλλον έναν σωτήρα»

ΗΑλβανία «βράζει» και η κυβέρνηση του Έντι Ράμα βρίσκεται υπόλογη για αυταρχικές μεθόδους, οικονομικά σκάνδαλα, διαπλοκή, τεράστιες ελλείψεις σε παιδεία, πρόνοια και θέσεις εργασίας, και για μια στρεβλή ανάπτυξη που αφήνει μεγάλο μέρος της κοινωνίας στο περιθώριο. Μόνο που η δίκαιη οργή δεν εγγυάται από μόνη της μια δίκαιη διέξοδο από την κρίση, λέει η αλβανικής καταγωγής κοινωνική επιστήμονας και ακτιβίστρια Λιλιάνα Σαλιάι. Μέσα στις μαζικές διαδηλώσεις και τα αιτήματα για δημοκρατία και αξιοπρέπεια επιχειρούν να βρουν χώρο ακροδεξιοί, εθνικιστές, θρησκευτικοί φονταμενταλιστές και κάθε λογής αυτόκλητοι «σωτήρες», ενώ η αριστερά και γενικότερα οι δημοκρατικές δυνάμεις δυσκολεύονται να αρθρώσουν μια πειστική εναλλακτική.
Κινδυνεύει η Αλβανία να ξαναζήσει τον εφιάλτη του 1997; Μπορεί μια γνήσια λαϊκή εξέγερση να καταλήξει υποχείριο αντιδραστικών δυνάμεων; Δικαιούνται οι κυβερνώντες να επισείουν, από την πλευρά τους, τον «μπαμπούλα» του έξωθεν κινδύνου; Ποια θα ήταν η καλύτερη εξέλιξη για την πολύπαθη «Χώρα των Αετών» και τους πολίτες της; Η συνομιλήτριά μου μιλά χωρίς περιστροφές για τις ευθύνες όχι μόνο του Ράμα αλλά ολόκληρου του πολιτικού συστήματος, για την ελπίδα που γεννιέται αλλά και τον κίνδυνο μια κοινωνία που επιτέλους διεκδικεί το μέλλον της να βρεθεί ξανά όμηρος του παρελθόντος της.
«Πολλοί νέοι δηλώνουν ότι δεν θέλουν να φύγουν αλλά να αλλάξουν τον τόπο τους, κι αυτό είναι κάτι που αξίζει να προστατεύσουμε. Να μη μετατραπεί η οργή τους σε καύσιμο για την άνοδο ακραίων δυνάμεων».
«Όταν προ μηνών έγραφα ότι οι κινητοποιήσεις στην Αλβανία αποτελούσαν μια ανάσα για την κοινωνία μας, το πίστευα πραγματικά. Έβλεπα ανθρώπους, κυρίως νέους, να ξεσηκώνονται διεκδικώντας το δικαίωμα να έχουν μέλλον στην ίδια τους τη χώρα. Να υπάρξει περισσότερη διαφάνεια, περισσότερη δημοκρατία, να μη χρειάζεται να μεταναστεύσουν για να ζήσουν αξιοπρεπώς, να μη θεωρούν τη διαφθορά φυσιολογική, να μη βλέπουν τον δημόσιο πλούτο και το φυσικό περιβάλλον να παραδίδονται σε μεγάλα επιχειρηματικά συμφέροντα, όπως συνέβη με την εξαγγελλόμενη επένδυση στη νήσο Σαζάν και σε τμήματα της προστατευόμενης περιοχής Vjosa-Narta που ήταν η θρυαλλίδα. Εκεί που νομίζαμε ότι η αλβανική κοινωνία είχε παραιτηθεί, την είδαμε να αφυπνίζεται ενάντια σε όλη αυτή την κατάσταση, ζητώντας την παραίτηση του πρωθυπουργού Έντι Ράμα και αυτό μας γέμισε αισιοδοξία.

Σήμερα εξακολουθώ μεν να πιστεύω στο δίκαιο αυτών των κινητοποιήσεων, αισθάνομαι όμως μεγαλύτερη ανησυχία. Όχι επειδή άλλαξα γνώμη για τα αιτήματα των διαδηλωτών, αλλά επειδή βλέπω ότι η οργή μιας κοινωνίας μπορεί εύκολα να χρησιμοποιηθεί από ανθρώπους που δεν ενδιαφέρονται καθόλου για τις πραγματικές της διεκδικήσεις. Υπάρχουν πράγματι ομοιότητες ανάμεσα στις μαζικές διαδηλώσεις φοιτητών και εργαζομένων στη Γαλλία, την Ιταλία, την Ιβηρική Χερσόνησο και την Αλβανία: η ακρίβεια, η υποβαθμισμένη παιδεία, η ανεργία, οι κοινωνικές ανισότητες, το στεγαστικό, ο αποκλεισμός και η περιθωριοποίηση ολόκληρων κοινωνικών ομάδων. Υπάρχουν, εντούτοις, και αρκετές διαφορές – η Αλβανία, στην οποία μετά την πτώση του κομμουνιστικού καθεστώτος εφαρμόστηκε ένας άγριος καπιταλισμός στο πλαίσιο του «δόγματος του σοκ», δεν είναι μέλος της Ε.Ε., δεν διαθέτει το ίδιο βιοτικό επίπεδο, ούτε καν ένα στοιχειώδες κοινωνικό κράτος. Δεν έχει, επιπλέον, ένα σταθερό πολιτικό σύστημα, μπορεί επομένως εύκολα να εκτροχιαστεί.
Η τρέχουσα κρίση στην Αλβανία είναι αποτέλεσμα δεκαετιών πολιτικής διαφθοράς, πελατειακών σχέσεων, αυταρχισμού και κοινωνικών ανισοτήτων. Η χώρα μπορεί να άλλαξε εντυπωσιακά από τη δεκαετία του ’90, αλλά για ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού η καθημερινότητα παραμένει εξαιρετικά δύσκολη. Πίσω από τις εικόνες των πολυτελών ξενοδοχείων, των μεγάλων κατασκευαστικών έργων και της αχαλίνωτης τουριστικής ανάπτυξης υπάρχει μια άλλη πραγματικότητα όπου οι νέοι δυσκολεύονται να βρουν μια αξιοπρεπώς αμειβόμενη εργασία, όπου πολλές οικογένειες βλέπουν τα παιδιά τους να συνεχίζουν να ξενιτεύονται και όπου η μεγάλη πλειοψηφία των πολιτών αισθάνεται ότι δεν έχει κανέναν λόγο στις αποφάσεις που καθορίζουν τη ζωή της.
Η κυβέρνηση Ράμα φέρει τεράστια ευθύνη γι’ αυτή την κατάσταση, έχοντας οικοδομήσει από το 2013 ένα εξαιρετικά συγκεντρωτικό σύστημα εξουσίας. Το κυβερνών Σοσιαλιστικό Κόμμα λειτουργεί σε μεγάλο βαθμό γύρω από τον ίδιο και τον μηχανισμό του. Η πολιτική ζωή περιστρέφεται διαρκώς γύρω από τα ίδια πρόσωπα, τις ίδιες συγκρούσεις, τα ίδια συμφέροντα. Προέβη μεν σε κάποιες μεταρρυθμίσεις, χάρη και στην πίεση της Ε.Ε., αλλά η εικόνα του προοδευτικού, οραματιστή πολιτικού που παρουσιάζει προς τα έξω δεν πείθει πια. Ακόμα και η ίδρυση του SPAK, του ειδικού δικαστικού σώματος κατά της διαφθοράς, τού γύρισε μπούμερανγκ όταν άρχισε τα αποκαλύπτει τα σκάνδαλα των δικών του υπουργών. Όντας, έπειτα, αλαζόνας και υπερφίαλος, δεν εκτίμησε καθόλου καλά την κατάσταση με τις διαδηλώσεις, με αποτέλεσμα να ξεφύγει από τα χέρια του.
Δεν φταίει, ωστόσο, μόνο εκείνος για όλα τα προβλήματα της Αλβανίας, ούτε θα λυθούν αυτόματα αν φύγει. Το αντίπαλο Δημοκρατικό Κόμμα του Σαλί Μπερίσα, ο οποίος εξακολουθεί να τελεί σε κατ’ οίκον περιορισμό λόγω κατηγοριών για διαφθορά, δεν αποτελεί καθόλου αξιόπιστη εναλλακτική. Γι’ αυτό και η προσπάθειά του να εκμεταλλευτεί την αναταραχή ελάχιστα έχει αποδώσει. Πολλοί μάλιστα συνεχίζουν να στηρίζουν τον Ράμα επειδή φοβούνται την επιστροφή του ακόμη πιο διεφθαρμένου και αναξιόπιστου, του σχεδόν ακροδεξιού, πλέον, Μπερίσα.
Από τον Μάιο και μετά, για πρώτη φορά έπειτα από πολλά χρόνια, φαινόταν να αναδύεται μια κοινωνική δυναμική πέρα από τους παραδοσιακούς κομματικούς μηχανισμούς. Στην πορεία, ωστόσο, άρχισαν να παρεισφρέουν στις κινητοποιήσεις δυνάμεις που με προβληματίζουν: ακροδεξιοί, χούλιγκαν, εθνικιστές της λεγόμενης “Μεγάλης Αλβανίας”, λαϊκιστές, φορείς φονταμενταλιστικών και συνωμοσιολογικών αντιλήψεων. Είχαμε ακόμα και “εισαγόμενους” αλβανικής καταγωγής διαδηλωτές από Κόσοβο και Βόρεια Μακεδονία, πολλοί από τους οποίους δεν είναι απλώς αλληλέγγυοι αλλά εκφράζουν συγκεκριμένες πολιτικές επιδιώξεις – είναι γνωστή η “κόντρα” του Ράμα με τον πρωθυπουργό του Κοσόβου Άλμπιν Κούρτι, που θεωρεί ότι ο πρώτος στηρίζει τις σερβικές θέσεις αποσκοπώντας στην ένταξη της Αλβανίας στην Ε.Ε., οι δε Βορειομακεδόνες Αλβανοί, σουνίτες στην πλειοψηφία τους, επηρεάζονται από τον Ερντογάν. Ισλαμιστές κληρικοί που δεν έχουν σχέση με τους παραδοσιακά μετριοπαθείς, μπεκτασήδες στην πλειοψηφία τους Αλβανούς μουσουλμάνους, που έχουν εκπαιδευτεί στη Μέση Ανατολή και στηρίζουν το ιρανικό καθεστώς –το οποίο δεν συμπαθεί καθόλου τον Ράμα, καθώς σε συμφωνία με τον ΟΗΕ πρόσφερε καταφύγιο σε Ιρανούς αντιφρονούντες των “Μουτζαχεντίν του Λαού”–, επιχειρούν κι εκείνοι, με πρόσχημα συχνά το Παλαιστινιακό, να περάσουν τα δικά τους συνθήματα κόντρα στην κοσμική, ανεξίθρησκη παράδοση της αλβανικής κοινωνίας, που ευτυχώς αντέχει.
Στις συγκεντρώσεις στην πλατεία Σκεντέρμπεη των Τιράνων καθένας μπορεί να αρπάξει ένα μικρόφωνο και να πει οτιδήποτε και όλα αυτά μεταδίδονται ζωντανά από τα αντιπολιτευόμενα κανάλια χωρίς κανέναν έλεγχο, δημιουργώντας κλίμα και απομακρύνοντας ανθρώπους που για άλλους λόγους είχαν κινητοποιηθεί.
Θα ήταν, φυσικά, άδικο και ανακριβές να ταυτίσουμε όλους όσοι διαμαρτύρονται με τέτοιες ομάδες και με “ξένα συμφέροντα”, όπως ισχυρίζεται ο Ράμα για να αποπροσανατολίσει την κοινή γνώμη. Οι ακραίοι σε καμία περίπτωση δεν αποτελούν πλειοψηφία. Αλλά το γεγονός ότι μια εξέγερση έχει δίκαια αιτήματα δεν σημαίνει ότι όλοι όσοι μπαίνουν σε αυτή έχουν αγαθές προθέσεις. Η ακροδεξιά και οι φονταμενταλιστές γνωρίζουν πώς να εκμεταλλεύονται την οργή των ανθρώπων, ιδιαίτερα όταν απουσιάζει μια ισχυρή δημοκρατική εναλλακτική.
Με προβληματίζει, επίσης, τόσο η στάση κάποιων “antifa” όσο και η στάση του κινήματος Μαζί, του κόμματος Lëvizja Bashkë δηλαδή, που επιχειρεί να εκφράσει μια αριστερή αντιπολίτευση και το οποίο αρχικά στήριζα. Θα επιθυμούσα μια αριστερά ικανή να συνομιλήσει πραγματικά με την κοινωνία, να κατανοήσει τις ιδιαίτερες ιστορικές εμπειρίες της και να διαμορφώσει μια πειστική πολιτική πρόταση. Δεν είμαι βέβαιη ότι αυτό συμβαίνει. Ας μην ξεχνάμε ότι στην Αλβανία όροι όπως “κομμουνισμός” και “επανάσταση” έχουν άλλο ιστορικό βάρος, αφού για πολλούς συνδέονται με τις μνήμες μιας σκληρής δικτατορίας. Δεν μπορείς να περιμένεις ότι τα επαναστατικά καλέσματα θα κινητοποιήσουν αυτομάτως την κοινωνία, τα πράγματα είναι πολύ πιο περίπλοκα.
Όποιοι έζησαν τα γεγονότα του ’97 γνωρίζουν ότι ο φόβος της αποσταθεροποίησης δεν είναι ψευδεπίγραφος. Θυμόμαστε την κατάρρευση των παρατραπεζικών πυραμίδων, την κοινωνική διάλυση, τα όπλα στους δρόμους, τη γενικευμένη ανασφάλεια, τους νεκρούς. Κανείς δεν θέλει να ξαναζήσει κάτι τέτοιο. Δεν υποστηρίζω ότι θα έχουμε ξανά μια τέτοια εξέλιξη, όμως ο κίνδυνος ακόμα και ενός εμφυλίου πολέμου είναι υπαρκτός. Από την άλλη, ο Ράμα έχει κάθε συμφέρον να παρουσιάζει εαυτόν ως εγγυητή της ομαλότητας ώστε να αποφεύγει τη συζήτηση για τις ευθύνες του. Δεν μπορεί, έπειτα, μια κοινωνία να εκβιάζεται διαρκώς ότι αν αμφισβητήσει την εξουσία, θα βυθιστεί στο χάος.
Η Αλβανία χρειάζεται, πιστεύω, μια συντεταγμένη δημοκρατική μετάβαση, ενδεχομένως μέσα από μια μεταβατική κυβέρνηση, που θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις για πραγματικές θεσμικές αλλαγές και ελεύθερες εκλογές. Δεν χρειαζόμαστε απλώς έναν καινούργιο πρωθυπουργό αλλά ένα ικανό, αξιόπιστο πολιτικό σύστημα.

Εκείνο που με στενοχωρεί περισσότερο είναι ο κίνδυνος να χαθεί μια σημαντική ευκαιρία για την αλβανική κοινωνία. Για δεκαετίες, η συνηθέστερη απάντηση των νέων ανθρώπων στα προβλήματα της χώρας ήταν η φυγή. Να πάνε στην Ιταλία, στην Ελλάδα, στη Γερμανία, στη Βρετανία, οπουδήποτε μπορούσαν να φτιάξουν μια καλύτερη ζωή. Πλέον πολλοί νέοι δηλώνουν ότι δεν θέλουν να φύγουν αλλά να αλλάξουν τον τόπο τους, κι αυτό είναι κάτι που αξίζει να προστατεύσουμε. Να μη μετατραπεί η οργή τους σε καύσιμο για τις φιλοδοξίες παλιών πολιτικών αρχηγών ή για την άνοδο ακραίων δυνάμεων. Δεν θέλω να ξαναδώ τη χώρα μου και την κοινωνία της να εγκλωβίζεται ανάμεσα στον αυταρχισμό και την ανασφάλεια, αλλά να χαράζει μια πορεία δημοκρατική, προοδευτική και κοινωνικά δίκαιη, χωρίς εθνικιστικές κορόνες και χωρίς την ανάγκη ενός ακόμη “σωτήρα”.
Γιατί το πραγματικό ερώτημα δεν είναι μόνο ποιος θα κυβερνά αύριο την Αλβανία. Είναι αν οι πολίτες της θα μπορέσουν επιτέλους να αισθανθούν ότι η χώρα αυτή τους ανήκει».
Το άρθρο δημοσιεύθηκε στην έντυπη LiFO.
Το νέο τεύχος της LiFO δωρεάν στην πόρτα σας με ένα κλικ.



