Η νέα παρέμβαση του Τούρκου υπουργού Εξωτερικών Χακάν Φιντάν για τη στρατιωτική παρουσία στα ελληνικά νησιά επαναφέρει στο προσκήνιο ένα ζήτημα που βρίσκεται εδώ και δεκαετίες στον πυρήνα των ελληνοτουρκικών αντιπαραθέσεων.
Η Άγκυρα υποστηρίζει ότι ορισμένα νησιά του Αιγαίου πρέπει να παραμένουν αποστρατιωτικοποιημένα και χαρακτηρίζει τη στρατιωτική τους παρουσία απειλή για την τουρκική ασφάλεια.
Ο Χακάν Φιντάν επανέλαβε τη συγκεκριμένη θέση, υποστηρίζοντας ότι η Ελλάδα οφείλει να τηρεί τις διεθνείς συμβατικές της υποχρεώσεις. Την ίδια στιγμή, όμως, άφησε ανοιχτό τον δρόμο της επικοινωνίας, υπογραμμίζοντας την τουρκική επιθυμία για σχέσεις καλής γειτονίας.
Η διπλή αυτή προσέγγιση δηλαδή από τη μια πλευρά η διατήρηση του διαλόγου αλλά από την άλλη η παράλληλη προβολή των τουρκικών αξιώσεων, αποτυπώνει τη σύνθετη εικόνα που χαρακτηρίζει σήμερα τις σχέσεις Αθήνας και Άγκυρας.
«Ο χαρακτηρισμός της αμυντικής θωράκισης ελληνικού εδάφους ως «απειλής» είναι όχι μόνο αστήρικτος αλλά και οξύμωρος, όταν, κατά παράβαση του Διεθνούς Δικαίου, η Τουρκία εξακολουθεί να διατηρεί σε ισχύ απειλή πολέμου (casus belli) κατά της Ελλάδας σε περίπτωση άσκησης νόμιμου κυριαρχικού δικαιώματος»,υπογράμμισε ο Εκπρόσωπος του Υπουργείου Εξωτερικών, Παναγιώτης Γιαννακούλιας.
Η «βεντάλια» των τουρκικών διεκδικήσεων
Από τις αρχές της δεκαετίας του 1970 η Τουρκία ξεκίνησε μια συστηματική πολιτική αμφισβητήσεων και διεκδικήσεων σε βάρος της κυριαρχίας και των κυριαρχικών δικαιωμάτων της Ελλάδας.
Για την ελληνική πλευρά, σκοπός της συγκεκριμένης τουρκικής πολιτικής ήταν και είναι η μεταβολή του εδαφικού status quo, που προβλέπεται σε διεθνείς συνθήκες, με κεντρικό άξονα τη Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάννης, καθώς και του νομικού καθεστώτος στον θαλάσσιο και εναέριο χώρο που πηγάζει από το διεθνές δίκαιο και το δίκαιο της θάλασσας και του αέρος (UNCLOS και Σύμβαση του Σικάγο 1944).
Σύμφωνα με την ελληνική θέση, η σημερινή μορφή της ελληνοτουρκικής διαφοράς άρχισε να διαμορφώνεται από την εμφάνιση των πρώτων διεκδικήσεων σε βάρος της ελληνικής υφαλοκρηπίδας, το 1973, και της πρώτης αμφισβήτησης του εύρους του ελληνικού εθνικού εναερίου χώρου, το 1975.
Η Τουρκία άρχισε να υφαίνει έναν καμβά συνεχώς αυξανόμενων αμφισβητήσεων και διεκδικήσεων με την αμφισβήτηση του νομίμου και κυριαρχικού δικαιώματος της Ελλάδας, να επεκτείνει την αιγιαλίτιδα ζώνη της μέχρι τα 12 ναυτικά μίλια, όπως προβλέπει το Δίκαιο της Θάλασσας.
Στις 8 Ιουνίου 1995, η Τουρκική Εθνοσυνέλευση εγκρίνει ψήφισμα με το οποίο απειλεί την Ελλάδα με πόλεμο, αν επεκτείνει τα χωρικά της ύδατα. Το θέμα εξακολουθεί να αποτελεί βασικό αγκάθι. Υπενθυμίζεται ότι ο πρωθυπουργός για πρώτη φορά επί τουρκικού εδάφους, έθεσε το θέμα της άρσης του casus belli.
Τα νησιά στο επίκεντρο της τουρκικής ρητορικής
Η αποστρατιωτικοποίηση των ελληνικών νησιών έχει εξελιχθεί τα τελευταία χρόνια σε ένα από τα πιο σταθερά σημεία της τουρκικής επιχειρηματολογίας.
Η Άγκυρα συνδέει το καθεστώς συγκεκριμένων νησιών με διατάξεις διεθνών συνθηκών. Η Αθήνα απορρίπτει την τουρκική ερμηνεία υποστηρίζοντας πως πρόκειται για μονομερείς, ανυπόστατες αιτιάσεις που έχουν απορριφθεί επανειλημμένως στο σύνολό τους.
Η ελληνική πλευρά υπογραμμίζει πώς το καθεστώς των ελληνικών νησιών του Ανατολικού Αιγαίου διέπεται από τη Συνθήκη Ειρήνης της Λωζάνης του 1923, τη Σύμβαση του Montreux του 1936 και τη Συνθήκη Ειρήνης των Παρισίων του 1947, στην οποία μάλιστα η Τουρκία δεν είναι καν συμβαλλόμενο μέρος σημειώνοντας πώς οι συνθήκες δεν καταλείπουν καμία αμφιβολία για το καθεστώς των νησιών.
Από τις κρίσεις στον διάλογο
Παρά τη συσσώρευση των διαφορών, τα τελευταία χρόνια έχει υπάρξει προσπάθεια διατήρησης ανοικτών διαύλων επικοινωνίας. Η Διακήρυξη των Αθηνών του 2023 δημιούργησε ένα πλαίσιο για σχέσεις φιλίας και καλής γειτονίας, πολιτικό διάλογο, θετική ατζέντα και μέτρα οικοδόμησης εμπιστοσύνης.
Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επανειλημμένα συνδέσει τις σχέσεις καλής γειτονίας της Τουρκίας με την ευρωπαϊκή της πορεία και έχει ζητήσει την ειρηνική επίλυση των διαφορών, σύμφωνα με το διεθνές δίκαιο.
Η Αθήνα έχει επανειλημμένως τονίσει ότι η βασική ελληνοτουρκική διαφορά αφορά την οριοθέτηση θαλασσίων ζωνών.
Σημειωτέον, η ειρηνική επίλυση των διαφορών, συμπεριλαμβανομένης της προσφυγής στο Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης, εφόσον χρειασθεί, έχει αναχθεί σε βασικό κριτήριο και προαπαιτούμενο για την ενταξιακή διαδικασία της Τουρκίας καθώς αποτυπώνεται στα θεμελιώδη ενταξιακά κείμενα (Διαπραγματευτικό Πλαίσιο, Εταιρική Σχέση), αλλά και στη Στρατηγική για τη Διεύρυνση, στις ετήσιες Εκθέσεις Προόδου όπως και στα Συμπεράσματα του Συμβουλίου.
Η Ελλάδα χρησιμοποιεί το ευρωπαϊκό πλαίσιο ως πρόσθετο διπλωματικό πεδίο. Ωστόσο, βασικό ζητούμενο είναι η διατήρηση των ανοιχτών διαύλων επικοινωνίας ώστε να περιορίζεται ο κίνδυνος μιας νέας κρίσης.
