Μάνος Βακούσης: Πέθανε η μητέρα μου και το βράδυ έπαιζα. Ήταν η καλύτερη παράσταση που έκανα

Ο ηθοποιός Μάνος Βακούσης συζητά με τον Βίκτωρα Μοντζέλλι στην εκπομπή Networking του Newsbeast

Ο Μάνος Βακούσης δεν παρατηρεί απλώς τη ζωή. Την αναζητεί. Και αυτή η αναζήτηση φέρνει εκτός από την αμφισβήτηση και την αναμέτρηση. Αναμέτρηση με τους φόβους του, με τα όνειρά του. Με τις ουτοπίες του. Όταν κλείσαμε το ραντεβού για τη συνέντευξη, είχαμε πει πως θα αφήσουμε να μας οδηγήσει η ίδια η συζήτηση. Υπήρχαν ερωτήσεις, αλλά όχι συγκεκριμένη ατζέντα.

Στην κουβέντα μας, η οποία κινείται μεταξύ θεάτρου και υπαρξιακών ερωτημάτων, ο αγαπημένος ηθοποιός μιλά για τη ζωή, τον θάνατο, την ψυχή, τον φόβο. Τις επιθυμίες που αναβάλλουμε, τα όνειρα που εγκαταλείπουμε. Τη δύναμη της συνήθειας που συχνά μας κρατά εγκλωβισμένους σε μια πραγματικότητα που δεν επιλέξαμε συνειδητά.

Ανάμεσα στις αφηγήσεις του για την εκπομπή Networking του Newsbeast, ξεχωρίζει μια προσωπική στιγμή – εκεί όπου η απώλεια συναντά την τέχνη με έναν τρόπο σχεδόν παράδοξο. «Πέθανε η μητέρα μου και το βράδυ έπαιζα. Ήταν η καλύτερη παράσταση που έκανα», αποκαλύπτει, επιστρέφοντας σε εκείνη την Παρασκευή που ανέβηκε στη σκηνή του Θεάτρου Εξαρχείων, έχοντας μόλις χάσει τη μητέρα του. Δεν ήταν μια βραδιά με όρους θλίψης, αλλά μια εμπειρία βαθιάς σύνδεσης. Τη σκεφτόταν, την αισθανόταν ολοζώντανη και, όπως λέει, την έβαλε κι εκείνη να παίξει μαζί του. Για τον Βακούση, το θέατρο δεν είναι ένας τρόπος να ξεφύγεις από τη ζωή, αλλά ένας τρόπος να τη χωρέσεις ολόκληρη, ακόμα και στις πιο δύσκολες στιγμές της.

Με την ίδια ένταση μιλά και για έναν άλλο, λιγότερο ορατό κίνδυνο. Τη σταδιακή παραίτηση από όσα επιθυμούμε πραγματικά. «Τι κρύβει η συνήθεια; Κρύβει ότι μπαίνω σε μια ενοχική πορεία, την ακολουθώ, είναι καταστροφικός ο τρόπος της ενοχής και δεν έχω προσωπικότητα να μιλήσω για μένα. Έτσι όλα σβήνουν: τα όνειρα, οι ουτοπίες», λέει και περιγράφει έναν εγκλωβισμό που μπορεί να συμβεί σε οποιονδήποτε, συχνά χωρίς καν να το αντιληφθεί.

Μιλά για τον φόβο που, αντί να τον πολεμήσουμε, μπορούμε να μάθουμε να αγαπάμε, για την τέχνη που θεωρεί «μια επανάσταση χωρίς αίμα» και για την ουτοπία, την οποία αντιμετωπίζει όχι ως φυγή από την πραγματικότητα, αλλά ως δυνατότητα να την αλλάξουμε. Και κάπου ανάμεσα στον Ηράκλειτο, τον Φελίνι, τον Γκαίτε και τις αναμνήσεις της μητέρας του, επιστρέφει διαρκώς σε εκείνο που μοιάζει να διατρέχει ολόκληρη τη σκέψη του: την ανάγκη να παραμένουμε παρόντες στη ζωή, χωρίς να εγκαταλείπουμε την ελευθερία να ονειρευόμαστε.

Δείτε την εκπομπή Networking του Newsbeast

Ο Βίκτωρας Μοντζέλλι συζητά με τoν Μάνο Βακούση

-Ζούμε σε μια εποχή με ή χωρίς χρόνο, όπως είπατε, όπου οι αλγόριθμοι καθορίζουν τι θα δούμε, πού θα πάμε, ενδεχομένως και τι θα αγοράσουμε. Πόσο βαρετός είναι ο κόσμος χωρίς τα στοιχεία της έκπληξης; «Αν δεν υπάρχει η έκπληξη, σίγουρα υπάρχει πλήξη και κατάθλιψη. Είναι, λοιπόν, θέμα επιλογής. Τι θέλει ο καθένας μας και τι αποφασίζει να κάνει στη ζωή του. Είναι στο χέρι του καθενός και είναι υπεύθυνος ο καθένας γι’ αυτό. Βεβαίως εγκλωβίζεται το άτομο, βεβαίως ακολουθεί τις οδηγίες της μάζας και της οποιασδήποτε κυβέρνησης, αλλά είναι στο χέρι μας να αποφασίσουμε εμείς για το τι θέλουμε να κάνουμε».

-Γιατί πολλές φορές πράγματα που σκεφτόμαστε το βράδυ λίγο πριν κοιμηθούμε δεν τα κάνουμε σχεδόν ποτέ το επόμενο πρωί; «Γιατί φοβόμαστε. Γιατί ο φόβος είναι αυτός που μας ενώνει με τη συνήθειά μας, με τους παιδικούς φόβους μας. Γιατί να πάρουμε αγκαλιά τον φόβο και έτσι να μπορέσουμε να κάνουμε την έξοδό μας, την επιθυμία μας πάλι για αυτό που θέλουμε ή φανταστήκαμε ή ονειρευτήκαμε να κάνουμε; Δηλαδή, για μένα δεν υπάρχει “δεν μπορώ”. Υπάρχει “δεν θέλω”. Στο πλαίσιο αυτού που θέλουμε να κάνουμε στη θνητή μας υπόσταση».

-Τον φόβο καταφέρνουμε να τον νικήσουμε μόνο αν τον δούμε κατάματα ή με κάποιον άλλο τρόπο; «Πρέπει να αγαπήσουμε τον φόβο. Με τον φόβο ερχόμαστε. Γεννιέται ένα παιδί και φοβόμαστε. Ο φόβος μπορεί να γίνει και ένα πολύ δυνατό όπλο, αν τον αγαπήσουμε και αν βάλουμε την αγάπη σε αντίστιξη με τον φόβο».

-Κατά τη διάρκεια μιας παράστασης έχει τύχει σε εσάς, ως ηθοποιό, να παρακολουθείτε κάποιον θεατή; «Βεβαίως. Ψάχνω να βρω κατά πόσο επικοινωνεί με αυτό που ακούει και με αυτό που βλέπει. Αλλά έχει να κάνει με το έργο που παίζω. Δηλαδή, έχει τύχει το έργο να απαιτεί να κοιτάς έναν έναν τους θεατές. Αυτό είναι εκπληκτικό. Είναι σαν να έχεις έναν καθρέφτη που ή παραμορφώνεται ο θεατής ή μεταμορφώνεται και αυτός και συμμετέχει σε αυτό που ακούει και πράττει κι αυτός».

-Πολλές φορές, σχεδόν πάντα, το λένε οι συνάδελφοί σας, ενδεχομένως να το έχετε πει κι εσείς: καλείστε να ανεβείτε πάνω στη σκηνή για να παίξετε τον ρόλο σας, κάτω από οποιαδήποτε ψυχολογική συνθήκη κι αν βρίσκεστε. Μπορείτε να μου πείτε πώς τα καταφέρνετε; Ενώ μέσα σας μπορεί να είστε αναστατωμένος, να τα αφήνετε όλα αυτά έξω και για δύο δυόμισι ώρες είστε ένας άλλος άνθρωπος; «Ήταν μια μέρα Παρασκευή. Πέθανε η μητέρα μου και το βράδυ έπαιζα. Ήταν η καλύτερη παράσταση που έκανα. Δεν θέλει κλαψούρα η ζωή μας. Ξέρουμε ότι θα φύγουμε. Βεβαίως ήμουν λυπημένος, αλλά την ώρα που έπαιζα έπαιρνα και τη μητέρα μαζί και την έκανα μήτρα συμπαντική. Άρα δεν υφίσταται για μένα καμία θλίψη για ό,τι και να συμβεί. Βεβαίως, αν υπάρχει πρόβλημα υγείας, εκεί είναι ένα θέμα, τα πράγματα είναι διαφορετικά. Αλλά σε γεγονότα σκληρά και απάνθρωπα, εκεί δείχνεις αν είσαι παρών στην πλάνη της ουτοπίας σου».

-Πάντως είναι συγκλονιστική η κουβέντα σας ότι εκείνη την ημέρα κάνατε την καλύτερη παράστασή σας. «Ναι, στο Θέατρο Εξαρχείων με τον Τάκη Βουτέρη και τον Στάθη Λιβαθινό. Ήταν το έργο του Σαμ Σέπαρντ, “Άγρια Δύση”, και υποδυόμουν ένα κτήνος. Ήταν καταπληκτικό, γιατί σκεφτόμουν τη μητέρα μου και ήταν ολοζώντανη. Δηλαδή, την έβαλα να παίξει κι αυτή μαζί μου, να βρίζει τον Λιβαθινό που παίζαμε μαζί, είχαμε μια σκηνή καταπληκτική. Και να λέει μετά ο Λιβαθινός: “Τι ωραία παράσταση! Πώς έπαιξες έτσι; Μπράβο, μπράβο! Δεν έχει ξαναπαίξει έτσι”».

-Είναι βαρετό να παίζει ένας ηθοποιός δεύτερο χρόνο την ίδια παράσταση; Ή συνήθως προστίθενται κάποια γεγονότα τα οποία δημιουργούν νέα κίνητρα και για εσάς τους ίδιους; «Αυτή είναι μια σπουδαία ερώτηση. Δεν αλλάζει τίποτα, αλλά έχεις την έμπνευση. Παίζοντας ένα έργο, για παράδειγμα τις “Βάκχες” του Ευριπίδη, μια ζωή να παίζεις το ίδιο έργο κάθε βράδυ θα είναι σαν κάτι καινούργιο, με την έννοια ότι μετακινούνται οι ήρωες, έχουν κάτι το εύπλαστο και ανακαλύπτεις διαρκώς δρόμους, διαδρόμους. Είναι ένας λαβύρινθος τα ωραία έργα που σου φωτίζουν την ομορφιά και τη δυσκολία της ύπαρξής σου απέναντι στη ζωή και σε κάνουν πιο δυνατό. Γι’ αυτό και πιστεύω ότι η τέχνη είναι μια επανάσταση χωρίς αίμα».

-Είναι πολύ ωραίο αυτό που λέτε. Η τέχνη θέτει ερωτήματα. Πρέπει να δίνει και τις απαντήσεις; «Τις απαντήσεις πρέπει να τις δίνει η ψυχή του θεατή και του καλλιτέχνη που παίζει στο θέατρο. Η ερώτηση κρύβει ερωτισμό και έρωτα, από εκεί βγαίνει και η λέξη. Άρα ο έρωτας δεν έχει εξηγήσεις. Σου προσφέρομαι, μου προσφέρεσαι σαν θεατής και εκεί υπάρχει μια ανταλλαγή. Και στη φυγή σου, που δεν θα σε δω μετά, και στην παρουσία σου εκεί και στις σκιές που θα αφήσεις φεύγοντας».

-Θα ήθελα να πάρουμε ένα υποθετικό σενάριο, το οποίο έχει καθαρά φελινική ατμόσφαιρα. Μπαίνετε σε ένα μεγάλο δωμάτιο, ας πούμε μία σάλα δεξιώσεων και βλέπετε όλους τους ανθρώπους της ζωής σας. Ποιον θα ψάχνατε πρώτο; «Τη μητέρα μου. Τη μητέρα μου την αγαπούσα πολύ. Με φρόντισε, τη φρόντισα, αγαπηθήκαμε. Και φυσικά όλους τους αγαπημένους. Τις σκιές μου, πώς μεγάλωσα. Είναι ωραία ερώτηση, γιατί λατρεύω και τον Φελίνι. Δεν ξέρεις τι να πρωτοπείς τώρα για αυτόν τον άνθρωπο. Μπορείς να μιλάς ώρες, μέρες, χρόνια, αιώνες».

-Τι θα λέγατε στη μητέρα σας, αν είχατε τη δυνατότητα να καθίσετε μαζί της; «Μου το είπε. Γιατί το έχω ζήσει αυτό και θα το πω ακριβώς όπως μου το είπε. Λέω: “Ρε μάνα! Έλα, έλα”. Μάλιστα, το είδα στον ύπνο μου και ξαφνικά ξύπνησα και ήταν ύπνος και ξύπνιος μαζί. Της λέω: “Μάνα, έλα” και τι μου απαντάει; “Παιδί μου”, λέει, “αυτή είναι των θνητών η μοίρα σαν πεθάνουν. Δεν συγκρατούν τα νεύρα τους κόκαλα πια και σάρκες, αλλά τα παίρνει η δύναμη της φλόγας και τα λιώνει. Όταν αφήσει πια η ζωή τα κόκαλά της τα άσπρα και σαν πως όνειρο η ψυχή γυρίζει όταν πετάξει. Άντε στην ευχή του Θεού”, μου λέει. Συναρπαστικό για μένα. Είναι όλα παρών, τίποτα δεν πεθαίνει».

-Η ψυχή υπάρχει ή θέλουμε να υπάρχει γιατί είναι ένα καταφύγιο, μια ελπίδα; «Υπάρχει όσο υπάρχει το σώμα. Όσο είσαι εν ζωή, δεν πεθαίνει κανείς. Το τι γίνεται μετά δεν το ξέρει ούτε ο σπουδαίος αστροφυσικός, ο Δανέζης, ούτε κανένας. Ούτε ο Λιαντίνης ήξερε, ούτε ο Αϊζενστάιν ήξερε. Όμως πιστεύω ότι η ψυχή μπορεί… Μας καλύπτει η φράση του Ηράκλειτου: “Αείζωον πυρ είναι η ψυχή”. Ένα αιώνιο πυρ που δεν έχει να κάνει με τον ήλιο μας, αλλά έχει να κάνει με το σύμπαν. Άρα η ψυχή ταξιδεύει παντού, λέει ο μέγας Ηράκλειτος. Άρα, σαν παιδί με απορία, που είπαμε ότι έχω, λέω: “Να η ψυχή. Κι άλλη ψυχή. Κι άλλη ψυχή. Να τη η ψυχή”. Γιατί στην ουσία τι επικοινωνεί μεταξύ μας αυτή τη στιγμή και με τους φίλους μας εδώ γύρω; Το σώμα μας που εμπεριέχει την ψυχή. Όταν χάσουμε στο σώμα μας την ψυχή, έχουν τελειώσει όλα».

-Θα πουλούσατε την ψυχή σας στον διάβολο για να σας κάνει μια χάρη που θα θέλατε; «Αγαπώ πολύ τον Εωσφόρο. Λατρεύω το έργο του Γκαίτε, Φάουστ. Νομίζω ότι δεν την πουλάς. Πρέπει να τον μάθεις τον Εωσφόρο. Τι σημαίνει διάβολος; Διαβολή. Να διαβάλλω δηλαδή το σκοτεινό μου και τον σκοταδισμό μου σε φως. Αυτός είναι ο διάβολος. Ο Εωσφόρος είναι αυτός που βλέπει την ανατολή και επιστρέφει στη δύση και ξαναγεννιέται η ζωή από την αρχή. Οπότε στην ερώτηση που μου κάνατε, απαντώ: Θα συνεργαζόμουν. Τι να πουλήσω; Δεν πουλιέται αυτό. Συνεργασία!».

-Από ό,τι έχω καταλάβει, εσείς δεν ανήκετε στην κατηγορία των ανθρώπων που μοιρολατρούν και λένε «Αχ, πώς περνούσαμε τα προηγούμενα χρόνια και πώς ζούμε τώρα». Σωστά; «Βέβαια».

-Τι θα λέγατε στους ανθρώπους που δεν ζουν στο σήμερα και στην ουσία ζουν μέσα από τις αναμνήσεις τους; Πόσο χάνουν τον χρόνο τους ζώντας γύρω από τις αναμνήσεις; «Συγκλονιστική ερώτηση, γιατί εδώ κρύβεται και το μεγάλο μυστικό αλλά και το μυστήριο της ζωής. Θα έλεγα κατ’ αρχάς -και στον εαυτό μου, γιατί πολλές φορές συμβαίνει σε όλους μας αυτό- ότι η κατάρα για να εγκλωβιστεί μια κοινωνία ή ένα άτομο -πρωτίστως ένα άτομο- είναι η συνήθεια. Τι κρύβει η συνήθεια; Κρύβει ότι μπαίνω σε μια ενοχική πορεία, την ακολουθώ, είναι καταστροφικός ο τρόπος της ενοχής και δεν έχω προσωπικότητα να μιλήσω για μένα. Έτσι όλα σβήνουν: τα όνειρα, οι ουτοπίες, η επιθυμία να γίνω, ας πούμε, ξυλουργός επαγγελματίας, να γίνω μηχανικός, να γίνω αστροφυσικός, να γίνω δημοσιογράφος, ό,τι και να διαλέξει το άτομο. Όταν μπει η ενοχή, έχουν πεθάνει όλα. Έχουν σβήσει όλα. Μόνο ο αντιενοχικός άνθρωπος μπορεί να δημιουργήσει, αλλά και εκεί υπάρχει μια παγίδα. Υπάρχει ο αντιενοχικός άνθρωπος που είναι ο Σωκράτης, που είναι ο Χριστός, και υπάρχει ο αντιενοχικός τύπος ανθρώπου που ήταν ο Χίτλερ, ήταν καταστροφικός, ο Στάλιν, ο Πούτιν και μην πω και άλλα ονόματα και τρομάξουμε. Θέλω να πω, λοιπόν, ότι είναι πάλι προσωπική δράση του ατόμου, να μην πέσει στην παγίδα να παραιτηθεί».

-Υπάρχουν δικές σας ιδέες που άλλαξαν με το πέρασμα του χρόνου; «Νομίζω ότι αυτό που δεν έχει αλλάξει και δεν το έχω χάσει και είμαι ευτυχής, είναι η απορία. Έχω μια παιδικότητα μέσα μου και το εξομολογούμαι στον εαυτό μου. Δεν έχω χάσει την απορία μου για τα πράγματα. Αυτό που έχω ανακαλύψει μέσα σε αυτή την πορεία είναι ότι, για να αγαπάς, δεν πρέπει να φοβάσαι οτιδήποτε: από να ακουμπήσεις το χέρι σου εδώ, μέχρι να ακουμπήσεις έναν άνθρωπο, την αγαπημένη σου, τον αγαπημένο σου. Αν φοβάσαι, δεν αγαπάς. Και όταν λες εκείνη τη στιγμή ότι αγαπάς, εκεί μπαίνει η τραγωδία πάλι της ιδιοκτησίας, της κακής ιδιοκτησίας. “Είναι δική μου, είναι δικός μου”, “Πού πήγες; Τι έκανες;”. Να η φασαρία, να εκείνο, να το κλάμα, να το ανακάτεμα με τα παιδιά αν υπάρχουν παιδιά, και να το έγκλημα».

-Δεν είναι κάπως ουτοπικά όλα αυτά; «Η ουτοπία είναι η μόνη αληθινή πραγματικότητα που μπορεί να μας οδηγήσει στη λύτρωσή μας. Μέσα από την ουτοπία, που είναι η αίσθηση και η ενσυναίσθηση -όσο και να μας κάνει εντύπωση, κι ας πηγαίνω κόντρα στη λέξη- εκεί κρύβεται και η πράξη, η λογική».

• Η βιντεοσκόπηση και η φωτογράφηση έγινε στο ξενοδοχείο St George Lycabettus, το οποίο και ευχαριστούμε για τη φιλοξενία